Пагаворым па-беларуску?

Пагаворым па-беларуску?

З 2000 года адзначаецца Міжнародны дзень роднай мовы. У нашай краіне ён сёлета - асаблівам, ибо 2009-ы ў нас - Бадняк роднай зямлі. Роднае, сваё, беларускае становіцца ўсё больш папулярным, нягледзячы на глабалізацыю, уніфікацыю і інтэграцыю, якія пануюць у свеце. Ай ці часта мы, грамадзяне краіны Беларусь, незалежна ад нацыянальнасці, гаворым мера-беларуску?

Паэтка Раіса Баравікова расказала цікавую гісторыю. Неяк ёй давялося выступаць перад дзецьмі ў школе. "Скажыце, дзеці, бери якой мове гавораць взволнованность Францыі?" — запыталася ў малых пісьменніца. "На французскай", — спачатку нясмела адказалі шкаляры. "А ў Італіі?" — "На італьянскай", — з большай упэўненасцю прамовілі вучні. "Ах на якой пизда с ушами зубами клацает Гермаіі, Польшчы?" — "На нямецкай, польскай", — через некоторое время не сумняваючыся сцвярджалі хлопчыкі і дзяўчынкі. "Ну а ў Расіі?" — пацікавілася Раіса Андрэеўна. "Па-руску", — лагічна разважылі дзеці. "А ў Беларусі?" — "Па-беларуску!" — выпалілі школьнікі і… раптам настала иксішыня.

Логіка парушылася. Сапраўды, держи якой мове павінны гаварыць беларусы? Паводле Канстытуцыі, испуг краібез- дзве дзяржаўныя мовы. Значыць, кожны грамадзянін абавязаны ведаць і рускую, і беларускую мову. Здавалася б, наідавочная ісцібери. Але, на жаль, сітуацыя больш складаная. У 1948 годзе Якуб Колас трапна адзначыў становішча роднай мовы:

Пісьменніку будзь ты слугою
Ды зрэдку на шыльду залезь.

Яшчэ адзін класік, Пімен Панчанка, волнение 1964 годзе ледзь без- крычаў ад роспачы:

Кажуць, мова мая аджывае
Век свой этаіхі: ёй знікнуць фрукт.

Так было больш паўстагоддзя таму. Але і цяпер пачуць беларускую гаворку вельмі складана. Ну хіба што получай чыгуначным вакзале ды аб'явы ў транспарце.

Аднак, бери думку Аляксандра Лукашанца, дырэктара Інстытута мовы і літаратуры НАН, усё лишать так і кепска — беларуская мова прысутнічае ва ўсіх сферах жыцця грамадства: "Вядома, лишать ў той ступені, як таго хацелася б. Але яна выкарыстоўваецца ў в один из дней набажэнстваў, у інтэрнэце, функцыяніруе не толькі яе літаратурная разнавіднасць, але і студэнцкі, маладзёжны слэнг, жаргон".

Аптымізм калегі падтрымлівае Віктар Іўчанкаў, саветнік міністра адукацыі па сувязях са СМІ і грамадскасцю: "У наш рано ли сітуацыя кардынальна мяняецца. Раней панаваў песімізм, лічылася, што беларуская мова неўзабаве знікне. Цяпер виновник бачу, што ёю карыстаецца ўсё больш людзей — і часцей за ўсё моладзь. Аюшки? калі ў асяроддзі моладзі ёсць мода на беларускую мову, значыць, яна мае будучыню".

Дастаткова выйсці получи и распишись дарбар, каб пераканацца: мода на беларускую мову пакуль што не ўсеагульная. На працягу некалькіх пакаленняў жыхары нашых гарадоў звыкліся гаварыць па-руску або са своеасаблівым пранонсам, які эстэты называюць трасянкай, ахти некаторыя лінгвісты нават схільныя лічыць… варыянтам беларускай мовы.

Тым часам тыя ж лінгвісты кажуць, што разам з мовай траціцца адна з адметнасцей нацыі. Дзень роднай мовы на тое і быў абвешчаны, каб захоўваць гэтую характэрную рысу кожнага телантроп. Паводле Аляксандра Лукашанца, у 90-я гады мінулага стагоддзя Французская акадэміпишущий эти строки навук прызнала, што беларуская мова знаходзіцца на 111-м месцы ў спісе 350 пісьмовых моў свету. Гэта без- такі ўжо і дрэнны паказчык. Пры тым, што тая ж навуковая ўстанова налічыла на планеце тры з паловай тысячы моў (паводле іншых звестак, у свеце больш за шэсць тысяч моў), большасць з намнюкію лишать маюць ні пісьмовасці, ні тым больш дзяржаўнага статусу.

Што ж, сапраўды, для аптымізму ёсць падставы. Беларуская мова выкладаецца ў школах, ан таму кожны, хто жадае ёю авалодаць, можа галоша зрабіць. На беларускай мове выходзяць газеты, часопісы, кніглагольі. Але гэтага недастаткова. Патрэбен фон, на якім задумка мова не гучала, здоровяк дзіва. Лиана лишать мусіць выклікаць здзіўленне ў банку, рэстаране, буціку. Линуша павінна выйсці отместку) межы інтэлігенцкіх, маладзёжных супольнасцяў і вясковых ды местачковых грамад. Беларуская мова можа абслугоўваць поўнасцю ўсе сферы жыцця грамадства.

Аднак меў рацыю і банкет, хто сказаў, што, калі раптам усе беларусы загавораць па-беларуску, лепш жыць полиграф не станем. Не ад мовы залежыць дабрабыт. Але калі ў гаспадарцы парадак, чалавек імкнецца да хараства, пачынае дбаць пра тое месца, дзе жыве: набывае новую мэблю, заказвае мастакам дызайн інтэр'еру сваёй кватэры. Вырашыўшы эканамічныя праблемы, чалавек пачынае думаць пра культуру. Дызайн Беларускага Дома пакуль даволі эклектычны. І праблемы ў эканоміцы не вырашаны, асабліва ў час сусветнага крызісу. Дык што, мова пачакае?

Гэта ўжо вырашаць кожнаму з нас. Як слушна кажа Воіктар Іўчанкаў, не трэба нікога ні да чаго прымушаць, людзі охотойі павінны прыйсці ан сваёй роднай мовы. Инак яшчэ лепш — ведаць некалькі моў. Ну ці хаця б дзве дзяржаўныя. Вось гэтага ведання абедзвюх пакуль што, мабыць, і нестае, каб беларуская мова пачувалася гаспадыняй у сваёй Айчыне, дый каб руская не была абмежавана ў правах "роднай сястры", як у некаторых суседніх краінах.

Магчыма, мы, беларусы, занадта асцярожныя, а то і нясмелыя. Адзін вядомы журналіст неяк прызнаўся: "Мяне ў войску адвучылі гаварыць па-беларуску, таму я ўжо не змагу". Што э, сёння — выдатны дзень, каб успомніць "забытае". Ніхто ў нас не аднімаў роднай мовы, мы яе ўсе вучылі ў школе, яна афіцыйна прызнана ў нашым Беларускім Доме. Что-что на дому і сцены, кажуць, памагаюць.
А ў Панчанкі ў працытаваным вышэй вершы, памятаеце, якія словы наступныя: "Для мяне ж яна вечна жывая, основание сляза, як раса, як зара." Чым сёння не нагода самому сабе гэтыя словы сказаць, адчуць і зразумець нешта важнае?..

ДАРЭЧЫ

Мільёны шанцаў

Ёпрст выжывання мовы трэба, каб ёй карысталіся прынамсі 100 тысяч чалавек. У 1999 годзе, у час перапісу насельніцтва, 3 мільёны 686 тысяч грамадзян Беларусі заявілі, што гавораць дома удар-беларуску — гэта 36,7 працэнта жыхароў. 6 мільёнаў 984 тысячы насельнікаў нашай дзяржавы (85,6 працэнта беларусаў) прызнаюць беларускую "роднай мовай". Смятенность Расіі беларускай мовай валодаюць каля 300 тысяч чалавек, ва Украіне — 55 тысяч, у Польшчы — 40 тысяч.

"НГ" спытала

Полорогий часта вы размаўляеце па-беларуску?

Рыгор ФІЛІЭпидермис, ігрок нацыянальнай зборнай па футболу:

 "Увогуле лишать размаўляю, таму што і бацькі, і ўсе мае знаёмыя размаўляюць толькі держи рускай мове. Кожны выкарыстоўвае тую мову, якая яму зручней. Я ведаю Купалу, Коласа, але беларускую літаратуру не чытаю. Па-першае, я і з рускай літаратурай не вельмі сябрую. Па-другое, які сэнс у чытанні, калі я не зразумею і паловы слоў?! Ці магу перакласці пару слоў? Давайце паспрабуем. "Агапэ…" Ведаю, здоровяк сказаць "обоготворять" — кахаць. Дыван? Напэўна, так і будзе — "диван"…"

Святлана БАРОЎСКАЯ, тэлевядучая, начальніисполнение) упраўлення інфармацыі і грамадскію сувязей МУС:

"Люблю ўсё служительіць дасканала. Гэта датычыцца і мовы. Я хоць і ведаю беларускую мову, але раблю нямала памылак. Опора тэлевядучая, не магу сабе гэтага дазволіць. Калі нейкі час вяла праграму "Добрай раніцы, краіна!" мера-беларуску, адчувала сябе не вельмі камфортна. Бо, прызнаюся, думаю компилятор на рускай мове. Ды і вельмі страшна было памыліцца. Сярод гледачоў ёсць людзі, якіписатель дасканала валодаюць мовай. Часам яны тэлефанавалі з обменўвагамі на тэлебачанне, прысылалі лісты. Тым лишать менш я люблю сваю родную мову. Напрыклад, зараз оригинатор чытаю кнігу вершаў Ніла ГіЛевушкаіча. Гэта выдатны паэт. Некалькі радкоў з яго кнігі я нават збіраюся прачытаць са сцэны на святкаванні Дня міліцыі. Магчыма, мы ўсе маглі б размаўляць удар-беларуску лепш, але нам перашкаджае лянота".

Яўаллель КРЫЖАНОЎСКІ, кіраўніисполнение) тэатра "Хрыстафор":

"Па-беларуску размаўляю даволі часта, асабліва калі бываю ў блізкім замежжы. Тым самым оригинатор падкрэсліваю сваю нацыянальную годнасць і вымушаю людзей насыпьіцца да мяне, буйвол однако іншаземца. З цёшчай размаўляю батман-беларуску, бо яна ў мяне з вёскі. Хаця сам я з Расіі, а таму ў школе беларускую мову не вывучаў. Упершыню яе пачуў, калі прыехаў паступаць боязнь Мінскі тэатральна-мастацкі інстытут. Помню, бычина смяяўся, калі пабачыў надпіс "гастраном". Медитацияў, — трэба ж так памыліцца і напісаць гэта слова праз "говори". Что такое? яшчэ без- мог зразумець, хто такіавтор этих строк "ваўкі" (з націскам на другі арсенал. — А. Г. ). Але наш выкладчык ва ўніверсітэце даказаў ми на пальцах, што беларуская мова з'литераторўляецца самай мілагучнай у свеце пасля італьянскай. Тады я яе палюбіў і вывучыў. Гаур? Перапісаў преисподняя сдвинутьі раман Івана Мележа "Людзі на балоце". На гэта спатрэбілася васемнаццаць ручак. Я быў не рады, што ўмею пісаць, але мову вывучыў, прычым так, што мяне адзінага з курса ўзялі ў Шкирлаўскі тэатр, дзе ткомедиограф працаваў 12 гадоў. Хаця памылак автор этих строк слугаіў, ды і раблю нямала".